Anasayfa / Bilim & Teknoloji / Yıldız Nedir? Yıldız Türleri, Evrimi
yıldızlar

Yıldız Nedir? Yıldız Türleri, Evrimi

Yıldız nedir? Yıldız bir gruplama yapılacaksa nasıl gruplanır? Bu devasa cisimler nasıl evrim geçirir gibi konulara değindik.

Zamanın başlangıcından beri yıldızlı geceler bizi büyülemiştir. Gezegenimizdeki ilk zeki varlıkları ve yıldızların onlar için ne anlam ifade etmiş olabileceğini bir düşünün. Gökyüzünde binlerce parlak, ışıldayan nokta görüyorlardı. Gökyüzünde herhangi bir ışık kirliği olmadığından karşılarında nefes kesici bir manzara olsa gerek.

Yukarıdaki o şeylerin ne olduğunu bilmiyorlardı fakat bu onları, yıldızlar hakkında hikayeler uydurup bu masalları gelecek nesillere aktarmaktan alıkoymadı. Bugün, yirmi birinci yüzyılın yıldız gözlemcileri olarak biz de yıldızlı bir gökyüzü karşısında atalarımızın verdiği tepkiyi vermekteyiz: Yıldızlar bizi hayrete düşürüyor ve onları merak ediyoruz. Gece gökyüzüne baktığımızda her yaştan ve evrim aşamasından yıldızları gördüğümüzü biliyoruz; en gencinden en yaşlısına kadar. Buna ek olarak yıldızlarla ilgili engin bir bilgi kaynağı elimizin hemen altında bulunuyor. Bu bilgiler, yıldız fiziği bilimini kapsıyor.

Yıldız İsimleri Nasıl Belirlenir?

yıldız

Sirius Yıldızı

İnsanlar sıklıkla, bir yıldıza isim verip veremeyeceklerini merak ediyorlar. Bazı şirketler yıldız isimleri satmaktadır ancak bunlar astronomlar tarafından kullanılmazlar. Astronomların kullandığı resmi yıldız isimleri, çok çeşitli kültürel ve bilimsel kaynaklardan gelir. Örneğin Arcturus ve Betelgeuse sırasıyla Yunanca ve Arapça kelimelerden gelir. Parlak bir yıldız olan Sirius (bu da Yunanca bir isimdir) aynı zamanda a Canis Majoris (Latince “büyük köpek”) olarak da bilinir. Sirius’a aynı zamanda, gökyüzü araştırma uydusu Hipparcos’tan dolayı HIP 32349 da denir. NGC etiketli bir şey görürseniz bu, yıldız kümeleri, bulutsular ve galaksiler gibi derin gökyüzü cisimlerinin listelendiği Yeni Genel Katalogdan (New General Catalog) gelmektedir. Fransız astronom Charles Messier (1730-1817) de silik cisimlerin bir listesini derlemiştir. NGC 1970 olarak etiketlenmiş Orion Bulutsusu Messier 42 ya da M42dir.

Bir Yıldızın İçine Göz Atmak

Samanyolu’nun içinde en azından birkaç yüz milyar yıldız vardır. Bunların her biri plazma hareketlenmiş ve ısınmış gazlar denen aşırı ısınmış maddeden, özkütle çekim gücüyle bir arada duran ışıklı bir küredir. Yıldızlar, başka elementler yapmak için çekirdeklerindeki elementleri kaynaştırırlar. Nükleer füzyon denen bu süreç, ısı ve ışık yayar. Füzyon eylemi ve yıldızın özkütle çekimi birleşerek bir yıldızı, aşırı ısınmış maddelerden sabit bir küre haline getirir. Bu sürecin işleyişini öğrenmek için Güneş‘le ilgili bölümde kendi yıldızımızın derinliklerine dalabilirsiniz.

Yıldızlar, yaşamlarının çoğunda hidrojeni helyuma çevirirler. Yaşlandıkça hidrojenleri biter ve bazıları helyumu karbona çevirmeye başlar; devasa yıldızlarda demire kadar bu kaynaşma işlemi devam eder. Bu yeni elementler yaratma sürecine yıldız nükleo sentezi adı verilir. Bir yıldız öldüğünde, yarattığı maddeler uzaya dağılır ve yeni jenerasyon yıldızlara, gezegenlere ve yaşamlara dönüşür. Astronom Carl Sagan bir defasında,

“Hepimiz yıldız tozuyuz”

demişti. Kanımızdaki demir, ciğerlerimize dolan oksijen, kemiklerimizdeki kalsiyum, hücrelerimizin moleküllerinde bulunan karbon, bunların hepsi uzun zaman önce yok olmuş yıldızlardan gelir. Yıldızların nasıl doğduğu hakkında daha fazla bilgi için Yıldız Doğumu bölümüne, nasıl öldüklerini öğrenmek için Yıldız ölümü bölümüne bakınız.

Yıldız Türleri

Astronomlar yıldızları renklerine göre sınıflandırır; bu da yıldızın fotosferindeki (görünür “yüzeyindeki ısıyı gösterir. Yıldız ışığını bir spektroskoptan, yani ışığı bileşen dalga boylarına ayıran cihazdan geçirirler. Yıldızda var olan her bir element bu spektrumda, soğurma çizgileri denen koyu renkli düşüşler formunda ayrıştırıcı parmak izleri bırakır. Bu çizgiler, yıldızın ısısının o elementin orada var olabilmesi için uygun derecede olduğunu gösterir.

yıldızlar

Betelgeuse Kaynak: Tom Wildoner

Yıldız spektrumları inanılmaz araçlardır. Bize şu bilgileri verirler:

  • Ne hızda döndüğünü
  • Hangi kimyasal elementleri içerdiğini
  • Uzaydaki hızını
  • Manyetik alanının gücünü
  • Ortalama yaşını

Spektrum sınıfları adı verilen, bir dizi standart yıldız türü mevcuttur ve çoğu yıldız bunlara gayet uygundur. Bu sınıflar O, B, A, F, G, K ve M‘dir; O-türü yıldızlar en sıcak, en yoğun hiper devler, K ve M türü yıldızlar en soğuk kırmızı cüceler ve süper devlerdir. Bazı sınıflandırmalar, kahverengi cüceler (gezegen olamayacak kadar sıcak, yıldız olamayacak kadar soğuk) ya da hatta göçebe gezegenler gibi daha düşük ısılardaki cisimleri de içerir. Bunlar L, T ve Y olarak etiketlenirler ve bazılarının gezegenlerden bile daha soğuk olduğu bilinir. Türü işaret eden harflere, yıldızların diğer özelliklerini gösteren Roma rakamları ve harfler de eklenir. Bizim güneşimiz G2V-türü bir cüce yıldızdır; yani ısı bakımından ortalama bir dereceye sahiptir. Orion takımyıldızındaki parlak olan Betelgeuse, M2lab olarak sınıflandırılmıştır. Bu onun, M-sınıfı, orta parlaklıkta bir süper dev olduğu anlamına gelir.

Yıldızlar Ne Kadar Var Olurlar?

yıldız

 

Yıldızların ömrü, milyonlarca, milyarlarca yılla ölçülebilir. Şu anda gökyüzünde gördüğümüz yıldızların çoğu 1 ila 10 milyar yaşındadır. Bir yıldız ne kadar büyükse, ömrü o kadar kısa olur. Güneş, orta büyüklükte bir yıldızdır. 4,5 milyar yıl önce oluşmuştur ve beyaz bir cüceye dönüşmeden önce aşağı yukarı 5 milyar yıl daha yaşayacaktır. Aşırı büyük bir yıldız Güneş’in kütlesinin birkaç katı büyüklükte olan bir süpernova olarak patlamadan önce ancak birkaç milyon yıl yaşayabilirler. Çok düşük kütleli yıldızlar, hayatta kalmaları için pek bir şey gerekmediğinden sonsuza kadar var olacaklarmış gibi görünüyor. Kırmızı cüce adı verilen yıldızlar sonunda soğuyup küle dönmeden önce milyarlarca yıl daha var olabilir. Bildiğimiz kadarıyla, evrenin başlangıcından beri henüz hiçbir kırmızı cüce ölmedi!

Bir Yıldızın Evrimi

Astronomlar, bir yıldızın zaman içinde nasıl gelişeceğini anlamalarına yardımcı olacak grafikler hazırlamaktan hoşlanırlar. Kullandıkları en ünlü grafik, Hertzsprung-Russell Diyagramıdır. Yıldız ısısının, aydınlatma gücüne orantısını gösteren bir çizimdir. Çoğu yıldız, çizimde ana kol olarak adlandırılan yerde, dar, dönen bir bantta yer alır ve çekirdeklerindeki hidrojeni kaynaştırdıkları sürece burada kalırlar. Bir yıldızın kütlesi, onun ana kolda ne kadar kalacağını belirler. Yıldız, hidrojen atomlarını birleştirmeyi bıraktığında rengi ve parlaklığı değişir. Sonunda da yıldız ana koldan çıkarılarak başka bir diyagrama geçer. Güneş’in kütlesinin yaklaşık dörtte birinden küçük yıldızlar evrimleşerek beyaz cücelere dönüşürler. Güneş de dahil olmak üzere daha büyük yıldızlar şişerek kırmızı devlere, sonunda da beyaz cücelere dönüşürler. En büyük yıldızlarsa kırmızı süper devler olurlar.

Parlak Yıldız, Aydınlık Yıldız!

Yıldızlar, bulutsular ve galaksilerin farklı parlaklık dereceleri vardır. Kadir kelimesi, onların ne kadar parlak göründüklerini anlatır. Görünür kadir, Dünyadan göründüğü şekliyle bir yıldızın parlaklığıdır. Mutlak kadir, bir cismin on parsek uzaklıktaki parlaklığını belirtir. Bütün yıldızları standart bir mesafeye koymak, bir cismin diğerlerine kıyasla gerçek parlaklığını anlamak için iyi bir yoldur. Kadir sayısı arttıkça, cisim sönükleşir. Sayı ufaldıkça (bu eksi sayılan da içerir) gökcismi parlaklaşır. Hubble Uzay Teleskobu ile görünen en sönük cisimler 30 kadir civarındadır. Gözlerimiz sadece 6 kadri seçebilir. Bunun ötesindeki cisimleri görebilmek için dürbün ya da teleskoba ihtiyaç duyanz. Öte yandan Güneş oldukça parlaktır ve kadri -27 olarak sıralanmıştır.

Başıboş Yıldızlar

Çoğu yıldız, çiftyıldızlar, üçlüler ve kümeler gibi çoklu yıldız terimleri içinde yer alırlar. Güneş’imiz gibi yalnız yıldızlar büyü olasılıkla, bir kümenin içinde oluşmuş fakat doğumlarından sonra etrafa saçılmışlardır. Bu gruplamaların en büyüğü açık yıldız kümeleridir; bunlar birkaç bin yıldızı içinde barındırır. Diğeri de, yüz binlerce yıldız topluluğundan oluşan yuvarlak biçimli küresel yıldız kümeleridir. Bireysel yıldızlar ve yıldız kümeleri galaksilerin yüz milyarlarca yıldız topluluğu içinde yer alırlar. Bu galaksileri kozmostaki yıldız şehirleri olarak düşünebiliriz.

Bunu kaçırma!

solucan deliği

Solucan Deliği Nedir?

Solucan deliği nedir? Uzaydaki inanılmaz büyük mesafeleri kat etmek için solucak delikleri kullanılabilir mi? Solucan …

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir