Anasayfa / Bilim & Teknoloji / Meteorlar ve Meteor Taşları
meteor

Meteorlar ve Meteor Taşları

Hiç yıldız kayması gördünüz mü? Gördüyseniz, güneş sisteminin tarihinin minik bir kısmının buharlaşmasına şahit oldunuz demektir. Gördüğünüz şey teknik olarak, güneş sistemi enkazının bir parçasının Dünya‘nın atmosferinde buharlaşması ve ardında meteor denen görülebilir bir iz bırakmasıdır. Bunun bir parçası bu geziden kurtulup yere düşerse, bu kalan taşlı parçacıklara meteortaşları adı verilir. Güneş sistemindeki bu parçalardan bazıları Güneş ve gezegenler oluşmadan çok daha önce var olmuş olabilir. Bazıları da bir asteroidin, Ay‘ın veya Mars‘ın parçaları olabilir.

Meteortaşı Bulduğunuzu mu Düşünüyorsunuz?

meteor

İnsanlar sıklıkla meteortaşı olduğunu düşündüğü taşlara rastlar. Gerçek bir meteortaşı oldukça yoğun ve ağır olur. Genellikle manyetiktir ve içinde gökkumları denen küçük kalıntılar olabilir. Çoğu meteortaşı, füzyon kabuğu denen, siyah, küle benzer, kararmış bir dış yapıya sahiptir. Yüzeyde de başparmak izi gibi görünen düzleşmiş çöküntüler ve oyuklar vardır; bunlara regmaglypts adı verilir. Son olarak da çoğu demir ve nikel karışımından meydana gelmiştir.

Uzaydan geldiğini düşündüğünüz bir şey bulursanız bunu yerel bir gözlemevine ya da bir üniversitenin jeoloji bölümüne götürüp birine gösterin. Dünyadaki pek çok kaya ve demir sanayi atıkları meteortaşlarıyla karışılabilmektedir; bu sebeple tuhaf görünümlü bir taşla karşılaştığınız takdirde bunu bir uzmana sormanız iyi olacaktır.

Dünya’daki Bombardıman

meteor

Gezegenimiz her gün “dışarıdan” gelen yüzlerce tondan fazla madde yağmuruna tutulmaktadır. Bu parçaların çoğu çok küçük, belki de toz zerrecikleri boyutundadır. Bunlar, Dünya’nın kalın atmosferinden geçmeyi başaramazlar. Sürtünme onların ısısını yükseltince buharlaşıverirler. Bu seyahati tamamlayan daha büyük parçalar bir okyanusa ya da göllere düşer; 15 Şubat 2013’te Rusya’ya düşen kaya parçası bunlardan biridir. Meteortaşlarından bazıları toprağa düşerler ve en sonunda da koleksiyoncular tarafından toplanırlar. Peki, ya güneş sistemi enkazının gerçekten daha büyük olan parçaları? Bize zarar verebilirler mi?

Bunu yanıtlamak için güneş sistemi tarihine bir dönüp bakalım. Dünya’nın oluşumunun başlarında gezegenimiz sürekli bombardıman altındaydı. İşin ilginci. Dünya eğer bu darbeleri almamış olsaydı var olamazdı. Bu bombardıman ve birikim gezegenimizi oluşturdu. Dünya tamamen biçim aldıktan sonra bile enkaz gezegene yağmaya devam etti; bu da Dünya’ya yeni maddeler ekleyip genç yüzey şekillerinde kraterler oluşturdu. Bombardıman hâlâ sürse de bugün Dünya’ya düşen parçalar artık oldukça ufaktır ve genellikle çok az hasara sebep olur.

Kozmik Çarpışmalar

Çarpışmalar Asteroit Kuşağı’nda hâlâ düzenli olarak meydana gelir ve pek çok asteroit, uçuşan taş yığınlarının tekrar bir araya gelmesiyle oluşan çarpışma enkazı olabilir.

Milyarlarca yıllık bombardımandan sonra bile, hâlâ oldukça büyük miktarda güneş sistemi enkazı mevcuttur. Bunlardan bazıları, Dünya’ya düşse büyük problemlere sebep olabilecek denli iridir; yaklaşık bir kilometre çapındadır. Bunlar bize pek sık çarpmaz; belki bir milyon yılda bir ancak gelirler. Fakat çarptıklarında da büyük hasarlara sebep olabilirler. Bu sebeple gezegen bilimciler yörüngeleri Dünya’nın yörüngesiyle kesişen yörüngedeki bu boyutta cisimleri gözlemlemektedir. Zaman zaman bunlardan bahsedildiğini duyarız ve bu cisimler keşfedildiklerinde gözlemciler, bunların Dünya için bir tehlike arz edip etmediğini tahmin edebilmek adına yörüngelerini en tutarlı biçimde hesaplamak için oldukça fazla zaman harcarlar. Arizona’daki Catalina Rasathanesi, Dünya’ya çarpabilecek, tehlike teşkil eden, olası asteroitleri gözleyen “erken uyarı” gözlemevlerinden biridir.

Meteorlar Nereden Gelir?

Gece gökyüzünde gördüğünüz meteorların çoğu toz zerrecikleri ya da minik taş parçalarıdır. Bunların çoğu Güneş’in etrafında seyahat eden kuyruklu yıldızların artlarında bıraktığı toz ve buzdan geriye kalanlardır. Dünya’nın yörüngesi bu kuyrukluyıldız akımlarıyla kesişirse meteortaşlarının atmosferimize girerek yol açtığı bir meteor yağmuru deneyimleriz.

Meteor Yağmurları

meteor

Her yıl sekiz adet büyük meteor yağmuru gerçekleşir. Bunları en iyi şekilde izlemek için gece geç vakitlere kadar oturmak ya da sabahın erken saatlerinde gözlem yapmalısınız. Saatte onlarca meteor görebilirsiniz; bunların arasında atmosferimiz boyunca hareket eden enkazın iri parçalarının izleri olan bazı havataşları da yer alır. Meteor yağmurlarına geldikleri yer orasıymış gibi görünen takımyıldızların isimleri verilir. En iyi bilinenler şunlardır:

  • Ocak: Quadranslilar
  • Nisan: Lyralılar
  • Mayıs: Eta Aquariler
  • Haziran: Ariesliler ve Bootesliler
  • Temmuz: Güney Delta Aquariler

Bazı meteorlar asteroitlerin çarpışmasından kalan enkazdan gelirler. Paramparça olmuş katıntılar uzayın dört bir yanına saçılır ve zamanla Dünya’nın yörüngesine doğru saparak atmosferimize rastlar. Diğer meteorlarsa bazı cisimler Ayla çarpıştığında uzaya fırlayan iri enkaz parçalarıdır. Çarpışma Ay yüzeyinden birtakım parçaların kopmasına sebep olur; zamanla yollan Dünya’nın yörüngesiyle kesişen bu ay kayaçları atmosferimize dalar.

Dünya’da bulunan en nadir meteortaşı türleri Mars’tan gelenlerdir. Bunlar uzun bazen milyonlarca yıl süren bir yolculuk geçirirler. Mars’taki kayalar Dünya’ya nasıl gelir? Ay taşlan gezegenimize nasıl ulaşıyorsa öyle. Mars tarihi boyunca bombardımana uğradı; bunu yüzeyinde bulunan pek çok kratere bakarak da görebiliriz. Bir çarpma sırasında Mars’taki yüzey taşlan fırlayarak uzaya uçabilir. Onları sonunda Dünya’nın yörüngesine yaklaştıracak yörüngelere otururlar ve çok yakında gezinirlerse Dünya’nın kütle çekimiyle sürüklenip yüzeye düşerler.

Meteortaşları başlangıçtaki güneş bulutsularında hangi şartlar altında oluştukları ve kuyrukluyıldızlar, asteroitler, Ay veya Mars yüzeyi hakkında bilgi veren hazinelerdir. Astronomların yere düşen meteortaşlarını incelemekle bu kadar ilgilenmelerinin sebebi budur. Onlar, güneş sisteminin derinliklerinden gelen değerli örneklerdir.

Meteortaşı Türleri

Üç temel meteortaşı türü vardır.

  1. Demir meteortaşları, bir asteroit ya da küçük gezegenin çekirdeğinden gelirler ve oldukça iri ve ağırdırlar.
  2. Taş meteortaşları bir gezegen ya da asteroidin kabuğundan gelirler. Genellikle gökkumu denen yuvarlak taneler içerirler; ayrıca bu kumlu cisimler en azından güneş sistemi kadar eskidir.
  3. Son olarak da taşlı-demirli türler mevcuttur. Bunlar gayet nadirdirler ve bir asteroit ya da oluşumunun başlangıç aşamasında bulunan bir gezegenin çekirdeğiyle manto katmanı arasındaki bölgeden gelirler.

 

Bunu kaçırma!

yıldızlar

Yıldız Nedir? Yıldız Türleri, Evrimi

Yıldız nedir? Yıldız bir gruplama yapılacaksa nasıl gruplanır? Bu devasa cisimler nasıl evrim geçirir gibi …

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir