Anasayfa / Genel Kültür / Tarih / Anadolu’nun En Eski Camisi – Diyar Bakır Ulu Cami
diyarbakır ulu cami

Anadolu’nun En Eski Camisi – Diyar Bakır Ulu Cami

İslam dünyasının beşinci Harem-i Şerifi (Kutsal Mabet) olarak kabul edilen Diyarbakır Ulu Cami, Anadolu’nun da en eski camisi. Mimari dokusunda Bizans öncesinden başlayarak Bizans, Selçuklu, Artuklu, Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Osmanlı katkılarını barındıran caminin geçmişi 1400 yıldan daha da eskiye uzanıyor. Ancak onu eşsiz kılan çok önemli bir başka özelliği daha var. Tarih boyunca onunki kadar çok din ve inanca hizmet vermiş başka bir ibadet merkezi, değil Anadolu’da, dünyada dahi bulmak zor.

Diyarbakır Ulu Cami Kim Tarafından İnşaa Ettirildi?

Mabetin ilk olarak kimler tarafından ve ne zaman yapıldığı tam olarak bilinmese de, Diyarbakır Kalesi’nde de izleri görülen ve Şemsiler (güneşe tapanlar) olarak adlandırılan inanç sahiplerince inşa edildiği sanılıyor. Bir dönem bir köşesinde Mitraizm tapınağı barındırmış olma olasılığı bile var. 7. yüzyıldan önce Süryanilere ait Aziz Thomas Katedrali olarak işlev gördüğünü de kesin olarak biliyoruz. 639 yılında Diyarbakır’a egemen olan Müslüman Araplar tarafından kademeli olarak camiye çevrilmiş. Epey bir dönem mabetin bir kısmı Hıristiyanların ibadetine ayrılmış. Günümüzde ise hem Hanefilerin hem de Şafiilerin ibadeti için hizmet veriyor.

En kapsamlı onarımını Büyük Selçuklu Hükümdar’ı Melikşah’ın buyruğu ile 1091- 1092 tarihinde gördüğünü çiçekli kufi kitabesinden öğreniyoruz. Caminin duvarlarında yer alan Selçuklu, Artuklu, Akkoyunlu, Karakoyunlu ve Osmanlı dönemlerinden kalma 20 kadar yazıttan, değişik dönemlerde onarımlar ve eklentiler gördüğü ve bugünkü şeklini aldığı anlaşılıyor.

Ulu Cami Mimarisi

Kubbesi olmayan, kesme taştan inşa edilmiş bir yapı Diyarbakır Ulu Cami. Plan itibariyle Erken İslam dönemine ait olan Şam Emeviye Camii’nin daha sade bir mimari üslupla Anadolu’ya yansımış hali. En dışta giriş kemerinin iki tarafında aslan-boğa mücadelesini resmeden bir kabartma var. Yapının iç kısımlarında da rastladığımız benzer motifli kabartmalar, kaynağını Mitraizm döneminden alan astrolojik bir referans olabilir. Silmelerdeki süslemeleri orijinal. Mihrap duvarı boyunca 3 nef uzanıyor. Yüksek bir nef bunlan ortadan dikey olarak kesiyor. Asıl cami buradan itibaren başlıyor. Yapı kompleksinin ortasında büyük, dikdörtgen bir avlu var. Bu avlunun doğu ve batı kanatlan, üst tarafı kütüphane olan iki katlı revaklarla çevrili. Roma dönemindeki bir amfi-tiyatrodan alındığı sanılan mermer rütürler ve işlemeli sütun başlıkları da revaklarda göze çarpan unsurlar arasında.

anadolunun en eski camisi

Avlu cephelerinde farklı dönemlere ait mimari bezek, kabartma ve yazıtlar yer alıyor. Revaklı avlunun etrafında çeşitli yapılar bulunuyor. Avlunun güneyinde -Hanefilerin ibadeti için ayrılmış olan- Hanefıler Camisi, kuzeyinde -Şafiilerin ibadeti için ayrılmış olan- Şafiiler Camisi ile Mesudiye Medresesi yer alıyor. Caminin batı girişinden geçerek vanlan -ve bir dönem yoksullar için barınak olarak da kullanılan- Zinciriye Medresesi bu dini ve kültürel yapı grubunu tamamlayan bir diğer halka. Doğu ve batısında maksureleri bulunan avluda bir güneş saati ile 1849 yılında yapılan bir şadırvan yer alıyor.

Kubbesiz planı, revaklı avlusu ve kare yapıdaki minaresi ile Anadolu’da daha sonra yapılan camiler üzerinde belirleyici bir mimari etkisi olmamış. Ancak bir dönem her cephesinde farklı dinleri, mezhepleri bir araya getirmiş, pek çok inancı ortak bir avluda barındırmış olan bu önemli yapı Anadolu’nun derinlerdeki çok katmanlı ve çok kültürlü dokusunun mütevazı bir özeti gibi.

Türkiye’nin en eski camisi olan Diyarbakır Ulu Cami’yi görün. Önce güneşe tapanlara, sonra Hıristiyanlara ve son olarak da Islamiyetin değişik mezheplerine hizmet veren bu denli önemli bir ibadet mekânını kolay kolay başka bir yerde bulamazsınız.

 

Bunu kaçırma!

karadeniz demiryolu

İstanbul’un Kayıp Karadeniz Demiryolu

Geçmişin izlerinin hızla silinebildiği bir ülke Türkiye. Ancak bazen geçmişin izlerini örten tabakaları eşeleyip, o …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir